O concello de Vila de Cruces sitúase ó norte da provincia de Pontevedra, na comarca do Deza, lindando coa provincia da Coruña e cos concellos de Silleda, Lalín e Agolada.

Ocupa unha superficie total de 149 quilómetros cadrados cun total de 141 entidades de poboación dispersas en vinteoito parroquias diferentes: Añobre, Arnego, Asorei, Bascuas, Besexos, Bodaño, Brandariz, Camanzo, Carbia, As Cruces, Cumeiro, Duxame, Ferreirós, Fontao, Gres, Insua, Larazo, Loño, Losón, Merza, Obra, Oirós, Ollares, Piloño, Portodemouros, Sabrexo, Salgueiros e Toiriz, nas que residen ó redor de oito mil cincocentos habitantes.

Esta área xeográfica formou parte das provincias de Lugo e Santiago ata a división constitucional e a reforma posterior que derivou na súa inclusión definitiva na provincia de Pontevedra. As súas parroquias dependían de diferentes xurisdiccións; a de Deza, na que o señorío correspondía ó Conde de Lemos; a de Abeancos con señorío do Conde de Monterrei; a de Camanzo con señorío do mosteiro de San Paio de Santiago; a de Carboeiro con señorío do mosteiro de San Martiño de Santiago; a de Caxide con señorío de D. José Pardo; a de Cira con señorío do Conde de Altamira; a de Piloño, con señorío do arcebispo de Santiago e os coutos de Brandomés e San Xusto de Dombodán.

No proceso de establecemento constitucional dos concellos chegaron a funcionar concellos en Camanzo, Ferreirós, Piloño, Merza e Cruces; este proceso culmina en 1836, dentro do que era partido xudicial de Lalín, establecéndose os concellos de Dozón, Agolada, Carbia, Lalín, Chapa e Rodeiro.

No caso de Carbia, queda integrado por vintesete parroquias, as que aínda hoxe o compoñen coa salvidade de escisión producida na parroquia de San Fiz de Besexos da que xurdiu a parroquia de Nosa Señora da Piedade das Cruces, aumentando así o número a vinteoito pero manténdose a superficie total. O cambio de nome polo actual de Vila de Cruces faise efectivo no mes de outubro do ano 1944.

A actual casa do concello é unha edificación distribuída en baixo e dúas plantas, rematado no ano 1997 xunto cunha praza remozada a carón da anterior sede municipal. Destaca especialmente a gran cantidade de vans, en aluminio verde, e a balconada central.

O local de arquivo ocupa na actualidade unha parte do soto, adicado ata entón a garaxe, logo do seu traslado dende o espacio que viña ocupando na ala dereita do segundo piso, pasando a ocupar un espacio inicialmente non previsto para este fin e cunhas deficientes condicións de luminosidade e ventilación.

Presenta unha forma rectangular con preto de corenta e cinco metros cadrados de superficie total. Conta con mesa de consulta, ficheiro e estantes metálicos, cun total de 204 metros lineais útiles, dos que quedan libres para posteriores incorporacións un total de corenta e oito metros lineais.

O primeiro proceso organizativo levouse a cabo no ano 1993, o último dos arquivos municipais da comarca do Deza organizados, realizándose dende entón sucesivas actuacións de reincorporación, informatización e adaptación ó novo cadro de clasificación nos anos 1995, 1998, 2000, 2002, 2005, 2007, 2009 e 2011.

Os traballos de organización e descrición documental, baixo a dirección técnica do STPDOC, leváronos a cabo:
José Luís Castro Carpintero
Fé Cortiñas Rodríguez
Inés Pájaro Porral
Francisco Orge Ventín
Lourdes Pérez-Santamarina Feijóo
Dolores Poch Mariño
Isabel Revenga Portela
Montserrat Romero Alonso
Mercedes Estévez Ogando
María del Carmen Fariña Fernández
Alberto Aramburu García-Pintos
María de los Ángeles Vázquez Martínez
Jorge García García
José Gago García-Bravo

A maior parte do fondo corresponde ó século XX e ás series documentais de obras levadas a cabo polo propio concello e o control das construccións dos particulares, así como a confección e control presupostario, seguindo a tónica xeral dos diferentes arquivos municipais desta provincia. A documentación presupostaria presenta unha notable continuidade dende a década dos primeiros anos do século vinte.

A penas hai testemuños anteriores agás as actas dos Plenos dende 1872, coa notoria ausencia das referidas ós primeiros anos (1836-1871), ou algúns documentos de patrimonio municipal que alcanzan o ano 1851. O ano 1900 e a referencia máis oportuna en boa parte das series documentais, especialmente os presupostos ordinarios, beneficencia e os da Xunta de Ensino.